शेअर बाजार म्हणजे काय?
शेअर बाजारातील इक्विटीमध्ये गुंतवणूक करणे ही एक महत्त्वाची गुंतवणूक आहे. कोणतीही गुंतवणूक आपण महागाईला मारक असा परतावा कमवण्यासाठी करतो. पण आपण इक्विटीमध्ये गुंतवणूक कशी करावी या विषयावर अधिक विचार करण्याआधी, इक्विटी ज्या इकोसिस्टममध्ये कार्य करते ते समजून घेणे आवश्यक आहे. म्हणजेच शेअर बाजार काय आहे हे समजून घेणे आवश्यक आहे.
ज्या प्रकारे आपण आपल्या दैनंदिन गरजांसाठी एखाद्या किराणा स्टोअरमध्ये किंवा सुपरमार्केटमध्ये खरेदी करण्यासाठी जातो, त्याचप्रमाणे आपण शेअर बाजारात खरेदी करण्यासाठी म्हणजेच व्यवहार म्हणून इक्विटी गुंतवणुकीसाठी जातो. शेअर बाजार हा असा आहे की ज्यांना शेअर्सचे व्यवहार करायचे आहेत त्या प्रत्येकाला येथे सहज येता येते. व्यवहार, सोप्या भाषेत, म्हणजे खरेदी आणि विक्री. शेअर बाजारात आल्याशिवाय तुम्ही एखाद्या कंपनीचे शेअर्स खरेदी/विक्री करू शकत नाही. शेअर बाजाराचा मुख्य उद्देश तुम्हाला तुमचे व्यवहार सुलभ करण्यात मदत करणे हा आहे. त्यामुळे जर तुम्ही शेअरचे खरेदीदार असाल, तर शेअर बाजार तुम्हाला विक्रेत्याला भेटण्यास मदत करतो आणि तुम्ही शेअर विक्री करणार असाल तर खरेदीदाराला भेटण्यास मदत करतो. आता सुपरमार्केटच्या विपरीत, स्टॉक मार्केट ही एखादी वस्तु किंवा ठिकाण म्हणून अस्तित्वात नाही. ते इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात डिजिटली अस्तित्वात आहे. तुम्ही तुमच्या संगणकावरून इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने मार्केटमध्ये प्रवेश करता आणि तुमचे व्यवहार (शेअर्सची खरेदी आणि विक्री) करता. हे लक्षात घेणे देखील महत्त्वाचे आहे की आपण स्टॉक ब्रोकर नावाच्या नोंदणीकृत मध्यस्थाद्वारे स्टॉक मार्केटमध्ये प्रवेश करू शकतो. पुढे नंतरच्या टप्प्यावर स्टॉक ब्रोकर्सबद्दल अधिक चर्चा करू.
भारतात दोन मुख्य स्टॉक एक्सचेंज आहेत जे शेअर बाजार चालवतात. ते बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE) आणि नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (NSE) हे आहेत. या दोन एक्सचेंजेसशिवाय, बंगलोर स्टॉक एक्सचेंज, मद्रास स्टॉक एक्स्चेंज यासारखे इतर अनेक प्रादेशिक स्टॉक एक्सचेंज आहेत जे कमी-अधिक प्रमाणात बंद होत आहेत आणि सध्या कोणतीही अर्थपूर्ण भूमिका बजावत नाहीत. म्हणून NSE आणि BSE वरच देशातला शेअर बाजाराचा व्यवहार चालतो.
शेअर बाजारातील सहभागी आणि त्यांचे नियमन करण्याची गरज
शेअर बाजार विविध पार्श्वभूमीतील व्यक्ती आणि कॉर्पोरेशन यांना आकर्षित करतो. जो कोणी शेअर मार्केटमध्ये व्यवहार करतो त्याला मार्केट पार्टिसिपंट (सहभागी) म्हणतात. बाजारातील सहभागी विविध श्रेणींमध्ये वर्गीकृत केले जाऊ शकतात. बाजारातील सहभागींच्या काही श्रेणी खालीलप्रमाणे आहेत:
१. देशांतर्गत किरकोळ सहभागी - हे तुमच्या आणि माझ्यासारखे सामान्य लोक आहेत जे बाजारात व्यवहार करतात
२. NRI आणि OCI - हे भारतीय वंशाचे लोक आहेत परंतु भारताबाहेर आहेत
३. देशांतर्गत संस्था - या भारतातील मोठ्या कॉर्पोरेट संस्था असतात ज्या शेअर बाजारात पैसे गुंतवतात
४. डोमेस्टिक असेट मॅनेजमेंट कंपन्या (AMC) – या श्रेणीतील ठराविक सहभागी म्युच्युअल फंड कंपन्या असतील जसे की SBI म्युच्युअल फंड, HDFC AMC इ.
५. विदेशी संस्थात्मक गुंतवणूकदार - गैर-भारतीय कॉर्पोरेट संस्था. या परदेशी मालमत्ता व्यवस्थापन कंपन्या, हेज फंड आणि इतर गुंतवणूकदार असू शकतात.
आता, बाजारातील सहभागींच्या अशा अनेक श्रेणी पाडता येतात. प्रत्येकाचा अजेंडा एकच आहे; तो म्हणजे फायदेशीर व्यवहार करणे. म्हणजेच पैसे कमावणे हा एकच उद्देश सर्व सहभागींचा असतो . जेव्हा पैसा गुंतलेला असतो, तेव्हा लोभ आणि भीतीच्या रूपात मानवी भावना वाढतात. एखादी व्यक्ती सहजपणे या भावनांना बळी पडते आणि अनुचित व्यवहारांमध्ये अडकते. म्हणून शेअर बाजारात गुंतवणूक केल्यावर भावनांवर नियंत्रण ठेवणे महत्वाचे ठरते. अनेक वेळा हर्षद मेहता सारखे सहभागी पैशाच्या जोरावर एखाद्या शेअरच्या भावावर नियंत्रण मिळवू शकतात हे सिद्ध झाले आहे. म्हणून अशाप्रकारे कोणी बाजारावर नियंत्रण मिळवू नये व त्याचा तोटा इतर सहभागी व्यक्तींना होऊ नये म्हणून बाजाराचे नियमन करणे महत्वाचे होते. यासाठी सरकारद्वारे नियामक संस्था तयार करण्यात आली.
नियामक
भारतात, शेअर बाजार नियामकाला भारतीय सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड असे म्हणतात, ज्याला SEBI म्हणून संबोधले जाते. स्टॉक एक्सचेंजच्या विकासाला चालना देणे, किरकोळ गुंतवणूकदारांच्या हिताचे रक्षण करणे आणि बाजारातील सहभागी आणि आर्थिक मध्यस्थांच्या क्रियाकलापांचे नियमन करणे हे SEBI चे उद्दिष्ट आहे. सर्वसाधारणपणे, सेबी हे सुनिश्चित करते:
१. स्टॉक एक्स्चेंज (बीएसई आणि एनएसई) आपला व्यवसाय निष्पक्षपणे करतात
२. स्टॉक ब्रोकर आणि सब-ब्रोकर्स त्यांचा व्यवसाय निष्पक्षपणे करतात
३. सहभागी अयोग्य पद्धतींमध्ये सहभागी होत नाहीत
४. कॉर्पोरेट स्वत:चा अवाजवी फायदा घेण्यासाठी बाजाराचा वापर करत नाहीत
५. लहान किरकोळ उत्पादकांचे हित जपले जाते
६. मोठ्या रोख रकमेसह मोठ्या गुंतवणूकदारांनी मार्केटमध्ये फेरफार करू नये
७. बाजाराचा सर्वांगीण विकास
वरील उद्दिष्टे पाहता, SEBI साठी खालील संस्थांचे नियमन करणे अत्यावश्यक बनते. SEBI ने या प्रत्येक घटकासाठी नियम आणि नियमांचा संच विहित केला आहे. सर्व संस्थांनी SEBI ने विहित केलेल्या कायदेशीर चौकटीत काम केले पाहिजे. विशिष्ट घटकाला लागू होणारे विशिष्ट नियम सेबीने त्यांच्या वेबसाइटवर उपलब्ध करून दिले आहेत. ते त्यांच्या साइटच्या ‘कायदेशीर फ्रेमवर्क’ विभागांतर्गत प्रकाशित केले जातात.
आर्थिक मध्यस्थ
तुम्ही मार्केटमध्ये प्रवेश केल्यापासून स्टॉक खरेदी होईपर्यंत आणि तुमच्या DEMAT खात्यात येईपर्यंत स्टॉक खरेदी करण्यासाठी, अनेक कॉर्पोरेट संस्था तुमच्यासाठी हे काम करण्यात सक्रियपणे सहभागी आहेत. या संस्था पडद्यामागे त्यांची भूमिका शांतपणे बजावतात, नेहमी सेबीने घालून दिलेल्या नियमांचे पालन करतात आणि शेअर बाजारातील तुमच्या व्यवहारांचा सहज अनुभव सुनिश्चित करतात. या संस्थांना सामान्यतः आर्थिक मध्यस्थ म्हणून संबोधले जाते. हे आर्थिक मध्यस्थ, एकमेकांवर अवलंबून असतात, एक परिसंस्था तयार करतात ज्यामध्ये वित्तीय बाजार अस्तित्वात असतात. हा धडा तुम्हाला हे आर्थिक मध्यस्थ काय आहेत आणि ते कोणत्या सेवा देतात याचे विहंगावलोकन करण्यात मदत करेल.
स्टॉक ब्रोकर
स्टॉक ब्रोकर कदाचित सर्वात महत्वाच्या आर्थिक मध्यस्थांपैकी एक आहे ज्याची तुम्हाला माहिती असणे आवश्यक आहे. स्टॉक ब्रोकर ही कॉर्पोरेट संस्था असते, स्टॉक एक्सचेंजमध्ये ट्रेडिंग मेंबर म्हणून नोंदणीकृत असते आणि तिच्याकडे स्टॉक ब्रोकिंग परवाना आहे. ते सेबीने विहित केलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार कार्य करतात. स्टॉक ब्रोकर हे स्टॉक एक्सचेंजचे तुमचे प्रवेशद्वार आहे. प्रथम, तुम्हाला तुमच्या गरजा पूर्ण करणाऱ्या ब्रोकरसोबत ‘ट्रेडिंग खाते’ उघडण्याची आवश्यकता आहे. ट्रेडिंग खाते तुम्हाला बाजारात आर्थिक व्यवहार करू देते. ट्रेडिंग खाते हे ब्रोकरचे खाते असते, जे गुंतवणूकदारांना सिक्युरिटीज खरेदी/विक्री करू देते. त्यामुळे तुमचे ट्रेडिंग खाते आहे असे गृहीत धरून – जेव्हाही तुम्हाला मार्केटमध्ये व्यवहार करायचे असतील, तेव्हा तुम्हाला तुमच्या ब्रोकरशी संवाद साधण्याची गरज आहे. काही मानक मार्ग आहेत ज्याद्वारे तुम्ही तुमच्या ब्रोकरशी संवाद साधू शकता. तुम्ही ब्रोकरच्या ऑफिसमध्ये जाऊन ब्रोकरच्या ऑफिसमध्ये डीलरला भेटू शकता आणि तुम्हाला काय करायचे आहे ते सांगू शकता. डीलर हा स्टॉक ब्रोकरच्या कार्यालयातील एक कार्यकारी असतो जो तुमच्या वतीने हे व्यवहार करतो. तुम्ही तुमच्या ब्रोकरला टेलिफोन कॉल करू शकता, तुमच्या क्लायंट कोडने (खाते कोड) ओळख देऊ शकता आणि तुमच्या व्यवहारासाठी ऑर्डर देऊ शकता. दुसर्या टोकाला असलेला डीलर तुमच्यासाठी ऑर्डर अंमलात आणेल आणि तुम्ही कॉलवर असतानाच त्याच्या स्थितीची पुष्टी करेल. सध्या ब्रोकरकडे जाऊन किंवा टेलिफोन वरुन खूपच कमी लोक शेअरची खरेदी विक्री करतात. ऑनलाइन शेअरची खरेदी विक्री हा सध्या बाजारातील व्यवहार करण्याचा सर्वात लोकप्रिय मार्ग आहे. ब्रोकर तुम्हाला ‘ट्रेडिंग टर्मिनल’ नावाच्या सॉफ्टवेअरद्वारे मार्केटमध्ये प्रवेश देतो. तुम्ही ट्रेडिंग टर्मिनलवर लॉग इन केल्यानंतर, तुम्ही बाजारातील थेट किंमती पाहू शकता आणि स्वतः ऑर्डर देऊ शकता. आता तर मोबाइल एप वरुन अगदी सहज आपण शेअरची खरेदी विक्री करू शकतो.
डिपॉझिटरी आणि डिपॉझिटरी सहभागी
जेव्हा तुम्ही मालमत्ता खरेदी करता तेव्हा तुम्ही त्याची कागदपत्रे ठेवता, जेणेकरून वेळ आल्यावर तुम्ही ती केव्हा आणि कुठून खरेदी केली हे दाखवता येईल. म्हणूनच ते कागद सुरक्षित ठिकाणी ठेवणे महत्त्वाचे आहे. त्याचप्रमाणे जेव्हा तुम्ही शेअर्स खरेदी करता (जो प्रत्यक्षात त्या कंपनीत तुमचा स्टेक आहे) तुम्हाला तुमचा स्टेक सिद्ध करण्यासाठी शेअर सर्टिफिकेट ठेवावे लागते. कारण त्यात तुमचा कंपनीचा हिस्सा किती आहे ही सर्व माहिती लिहिलेली असते. 1996 पर्यंत शेअर सर्टिफिकेट कागदाचे होते. मात्र तेव्हापासून शेअर सर्टिफिकेट डिजिटल पद्धतीने दिले जाऊ लागले. पेपर शेअर्सचे डिजिटलमध्ये रूपांतर करण्याच्या प्रक्रियेला डीमटेरियलायझेशन म्हणतात जे थोडक्यात डीमॅट म्हणून ओळखले जाते. 1996 नंतर, हे डिमॅट शेअर्स डिजिटल पद्धतीने ठेवण्याची गरज होती आणि तेव्हापासून डिमॅट खाते आवश्यक झाले. डिमॅट खात्याची सुविधा देण्यासाठी डिपॉझिटरीज तयार करण्यात आल्या. डिपॉझिटरी तुमच्या डिमॅट खात्यामध्ये तुमचे सर्व शेअर्स डिजिटल स्वरूपात ठेवण्यासाठी काम करते. तुमच्या ब्रोकरसोबत उघडलेले ट्रेडिंग खाते आणि डिपॉझिटरीसोबत उघडलेले डीमॅट खाते एकमेकांशी जोडलेले असतात. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला इन्फोसिसचे शेअर्स खरेदी करायचे असतील, तर तुम्ही तुमच्या ट्रेडिंग खात्यात लॉग इन कराल, तुमची किंमत टाकाल आणि खरेदी ऑर्डर द्याल आणि शेअर्स खरेदी कराल. आता येथे ट्रेडिंग खात्याचे काम संपले. यानंतर तुमच्या डिमॅट खात्यात इन्फोसिसचा शेअर आपोआप येईल. त्याचप्रमाणे, विक्री करताना तुम्हाला शेअरची किंमत आणि ऑर्डर ट्रेडिंग खात्यावर द्यावी लागेल आणि शेअर्स तुमच्या डिमॅट खात्यातून आपोआप डेबिट होतील. सध्या देशात फक्त दोन डिपॉझिटरीज आहेत ज्या डिमॅट खाते सेवा देतात. NSDL म्हणजे National Securities Depository Limited आणि CDSL म्हणजे Central Depository Services- India Limited. दोन्हीमध्ये समान सेवा उपलब्ध आहे आणि दोन्ही सेबीच्या नियमांनुसार काम करतात. जसे तुम्ही शेअर ट्रेडिंग खाते उघडण्यासाठी ब्रोकरकडे जाता, NSE किंवा BSE नव्हे, त्याचप्रमाणे, डिमॅट खाते उघडण्यासाठी तुम्ही NSDL किंवा CDSL कडे जाणार नाही, तुम्ही डिपॉझिटरी पार्टिसिपंट- DP कडे जाल. हे डीपी तुमचे खाते उघडण्यासाठी डिपॉझिटरीचे एजंट म्हणून काम करतात आणि ते सेबीच्या नियमांच्या अधीन असतात. ब्रोकरच हे DP चेही काम करतात. म्हणजे डिमॅट आणि ट्रेडिंग अकाऊंट दोन्हीही एकाच वेळी ब्रोकरकडे उघडून मिळतात.
बँक
शेअर बाजाराच्या बाबतीत बँकेची भूमिका अगदी सरळ आहे. ते बँकेतून ट्रेडिंग खात्यात आणि ट्रेडिंग खात्यातून बँकेत पैसे ट्रान्सफर करतात. तुम्ही तुमच्या ट्रेडिंग खात्याशी अनेक बँक खाती लिंक करू शकता. उदाहरणार्थ, एक प्राथमिक बँक खाते आणि तीन दुय्यम बँक खाती तुमच्या ट्रेडिंग खात्याशी लिंक करण्याची सुविधा काही ब्रोकर देतात. शेअर्स खरेदी करण्यासाठी तुम्ही यापैकी कोणत्याही बँक खात्यातून पैसे टाकू शकता. पण विक्री करताना पैसे फक्त प्राथमिक बँक खात्यात जातील. तुमचे प्राथमिक बँक खाते तुमच्या ट्रेडिंग खाते, डिपॉझिटरी आणि रजिस्ट्रार आणि ट्रान्सफर एजंट (आरटीए) शी देखील जोडलेले असते.
NSCCL आणि ICCL
नॅशनल सिक्युरिटीज क्लिअरिंग कॉर्पोरेशन लिमिटेड (NSCCL) ही नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (NSE) ची उपकंपनी आहे आणि इंडियन क्लियरिंग कॉर्पोरेशन लिमिटेड (BSE) ही बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंजची उपकंपनी आहे. एक्सचेंजमध्ये होणाऱ्या प्रत्येक व्यवहाराचा निपटारा करणे हे त्यांचे काम आहे. क्लिअरिंग कॉर्पोरेशनचे काम हे सुनिश्चित करणे आहे की शेअर्स विक्रेत्याच्या डिमॅट खात्यातून खरेदीदाराच्या डिमॅट खात्यात जातात. आणि पैसे खरेदीदाराच्या बँकेतून आणि विक्रेत्याच्या बँक खात्यात जातात. त्यामुळे एकूणच क्लिअरिंग कॉर्पोरेशन कोणत्याही व्यवहारात खालील गोष्टी करते:
१. खरेदीदार आणि विक्रेते ओळखणे आणि त्यांच्या खात्यांमध्ये पैसे आणि शेअर्स जोडणे.
२. करार पूर्ण झाला आहे आणि कोणताही पक्ष डीलमधून मागे हटणार नाही याची खात्री करणे.
बरं, कोणत्याही गुंतवणूकदाराला क्लिअरिंग कॉर्पोरेशनबद्दल तपशीलवार माहिती असणे आवश्यक नाही. पण शेअर बाजार कसा चालतो हे माहिती असावे म्हणून आपण ही माहिती पाहिली.
भारतीय शेअर मार्केट मराठी, शेअर मार्केट मार्गदर्शन, शेअर मार्केट आज, शेअर मार्केट टिप्स, शेअर मार्केट म्हणजे काय, शेअर मार्केट न्यूज, शेअर मार्केट लाईव्ह, आजचा शेअर बाजार, शेअर बाजार माहिती, शेअर बाजार पुस्तक PDF Download free, शेअर बाजार मराठी पुस्तके, शेअर मार्केट मध्ये गुंतवणूक कशी करावी, share market in marathi, share market marathi course, share market marathi tips, indian stock market courses online free